Жұмабаев Мағжан



ЖҰМАБАЕВ Мағжан Бекенұлы (25.6.1893, қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауд., Сасықкөл басында, — 19.3.1938) — ақын, аудармашы. Сол кездегі дәстүр бойынша әуелі ауыл молдасынан сабақ алады. Бұдан соң әулетті әкесі Бекен Мағжанды Қызылжардағы Бегішов
медресесіне оқуға береді. Мұсылмандық орташа дәрежелі білім беретін бұл медресе бес жылдай оқып бітірген соң 1910-1913 ж. Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінде оқиды. Осында жүріп «Садақ» журналын шығарысады, оған өзінің өлеңдерін жариялайды. Абайдың өлеңдер жинағымен танысады, татар ақын, жазушылармен достасады, араб, парсы, түрік тілдерін оқып үйренуін жалғастырады. Орыс тілінен сабақ алады. Абай үлгісімен Шығыс пен Батыс поэзиясынан бірдей нәр алады. 1913-1917 ж. Омбыдағы мұғалімдер даярлайтын се-минарияда оқып, оны медальмен үздік бітіреді. Омбыда оқып жүрген кезінде сондағы жастармен тізе қосып «Бірлік» әдеби үйірмесін құрысып, оның «Балапан» атты қолжазба әдеби журналын редакциялайды. Осы кезде алашордашылар жас талантты ез құрамына тартады. 1917 ж. желтоқсанда Алаш қозғалысының II съезіне қатысты. Съезд шешімі бойынша халыққа білім беру комиссиясының мүшелігіне сайланады. 1917-23 ж. «Бостандық туы», «Ақжол» газеттерінде және «Шолпан» журналында істеп жүріп халық ағарту жұмысына белсене араласады. 1923-26 ж. Москвада көркем әдебиет институтында оқиды. 1927-1929 ж. Бурабай, одан соң Петропавлда мұғалімдік, оқытушылық қызметтер атқарады. Ақындық өнермен Қызылжар медресесінде оқып жүргенде айналыса бастайды. 1912 ж. Қазан шаһарында Ж-тың «Шолпан» атты өлеңдер жинағы жарық көрді. Осы жинағымен ол қазақ поэзиясының көбінде Шолпандай таң жұлдыз боп жарқырады. Жас ақын тұңғыш «Жатыр…» өлеңінен бастап әлеуметтік тақырыпқа ден қойды, ағартушылық, ұлт-азаттық, демократияшыл көзқарас аясында толғанды. Абай поэзиясының өшпес маңызын бірден таныды, оны «хакім» деп атап, ұлы ақынның «мың жыл жүрсе демі кетпес» сөзін жаңа жағдайда ілгері дамытты, Батыс мен Шығыс рухани қазынасын синтездеу, тоғыстыру, сабақтастыру негізінде қазақ поэзиясын тақырып, түр мен мазмұн жағынан байытты. Ж. ел жайына, әлеуметтік мәселелерге ой жіберді («Шын сорлы») халқын өнер білімге шақырды («Ләззат қайда», «Жазғытаң», «Сорлы қазақ», «өнер-білім қайтсе табылар», «Балалық шақ», «Қазағым», «Қарағым», «Осы күнгі кұй», «Мен сорлы»). Бірқатар өлеңдерін әйел теңдігі тақырыбына арнады («Жас келін», «Зарлы сұлу», «Сүйгеніме», «Алданған сұлу»). өз поэзиясының алғашқы қадамдарынан ақтық демі біткенге дейін Ж. ұлт-азаттық, ұлттық тақырыпта үзбей толғанды, оны өз поэзиясының өзегі етті. Ағартушылық реализмі өрістей келіп сыншыл реализмге ауысты, бүкіл халықты тап, топқа жіктемей баршасын түгел әлемдік мәдени жетістіктерге қол артуға үндеу табиғи түрде бұл тілекке кім қарсы, қоғам дамуына қандай күш кедергі деген сауалға ұласты, басты кедергі — отаршылдық деген шешімге келді. Бастапқы кезде бұл тақырып туған жердің табиғатын тамашалаудан барып қайран жердің ендігі күні не болады деген уайым-қайғыға ұласады, ақыры келіп кіндік қаны тамған нулы, сулы өлкені «ититіп» келіп тартып алып жаулап жатқан қара шекпенді отаршылдыққа қарсы наразылық оты болып тұтанады. («Туған жерім — Сасықкөл»). Ақын халқымен бірге күйзелді, назаланды, ашу-ызаға булықты, сөйтіп романтикалық әуенге бөленген жорық идеясы туды («Жарыма», «Есімде… тек таң атсын», «Жаралы жан», «Мен жастарға сенемін» т. б.). Мағжан шығармаларындағы романтикалық сарын әсіресе оның символистік арнада жазған өлеңдерінен айқын көрінеді. Ол символизм болашақ пердесін ашатын жаңа мифология туғызды, келешек суретін салу саясатшылардың емес, ақындардың қолында деген қағидаға кәміл сенді («От», «Пайғамбар», «Күншығыс», «Жарлы жан», «Айға» т. б.). М. сиволизміндегі ерекшелік — тарихи нақтылығында, ап мұның езі реалистік нышандардың бірі екендігі мәлім. Бұл, біріншіден, шығарманың қай уақытта нендей оқианы жырлап отыр-ѓандыѓынан («Бостандыќ» екіншіден, µлењ, ‰лт-азаттыѓы таќырыбын дамытудан («Жаралы жан») айќын кµрініс табады. Символизм арќы-лы ќазак, µлењініњ наќышын байыту баѓытында М. салѓан олжаны айрыќша атауѓа керек. Осы тєсіл негізінде аќын дыбыс-буынныњ соны ‰ндестіктерін тауып, ќазаќ жырын к‰йше к‰мбірлетті («Шопы»). Ж. поэзиясындаѓы ќ±нар-лы арнаныњ бірі — т‰рік таќырыбы. М‰нда реалистік ћєм романтикалыќ сарындар аста-сып, бірге µріліп отырады. Т‰рік таќырыбы, сайып келгенде, ‰лт-азаттыќ таќырыбы айдынына ќ‰яды, отаршылдыќќа ќарсы жанќиярлыќ к‰реске ќайрап шыњдайды («Орап тауы», «Алы-стаѓы бауырыма», «Жер ж‰зінде», «Ќазаќ тілі», «Тез барам!», «Т±ркістан», «Т±ранныњ бір сау-ында», «Орал»). Сонымен біргеЖ. аќынныњ ±лт шењберінде ќалып ќоймаѓанын баса айтуѓа тиістіміз. Маѓжан ќазаќ, жалпы Кіндік Азия аќын-дарыныњ арасынан суырылып шыѓып, т±ран-ды, т‰рікті жырлаѓанда, сонау ѓ‰ннан бастала-тын т‰рік халыќтарыныњ ерлігін паш еткен. Ж. ќазаќ лирикасыныњ сыршылдыгын терењцетті, ж‰ректіњ ењ нєзік пернелерін сµйлетті, адам-ныњ небір тылсым сезімдеріне тіл бітіре білді. Б‰л ќасиет оныњ єсіресе махаббат лирикасы-на тєн («С‰й, жан, сєулем» т. б.)- Ж. єлемдік поэзияда экологиялыќ таќырыпты жырлаушы-лардыњ біріне жатады. («Айда атыњды, Сєпсем-ба», «Шойын жол»). Ол техникалыќ прогреске ќарсы болѓан жоќ, ол оныњ ‰лттыќ мєдени, рухани дєст‰рлерді б‰зуына ќарсы еді. Ол та-биѓатты аялауѓа шаќырды. Техниканыњ жетістіктеріне ќызыѓып, туѓан жер бµлейтін лєз-заттан айырылып ќалмауѓа ‰ндеді. Ж. аќын ќазаќ поэмасыныњ баяндау стилін, шешендік мєнерін µзгерту ќажет екендігін апѓаш айтќ-андардыњ бірі болды. Ол ќазаќ поэмасын суреткерлік арнаѓа б±рды. Адам жаныныњ, пси-хологиялыќ єлемніњ ќ‰пия сырларын, иірімдерін, даму диалектикасын асќан шеберлікпен кестелеп µрнектей білді. Маѓжан поэмаларына лирикалыќ терењдік пен эпика-лыќ кењ ќ‰лаштылыќ бірдей тєн. Жеке адам мен ±лт таѓдырын драмалыќ сюжетте ‰йлестіріп, ширыќтыруѓа жетісіп, кµркемдік зор ќуатты байламдарѓа, жинаќтауларѓа ќол арт-ты. («Батыр Баян», «Оќжетпестіњ ќиясында», «Ќойлыбайдыњ ќобызы», «¤тірік ертегі», «Шын ертегі» поэмалары). Кµп жылдар бойы Ж-ќа буржуазияшыл ‰лтшыл деген айып таѓылды. Оны ќазаќ даласындаѓы жањалыќтардыњ ќас жауы етіп кµтеруге тырысты. Шын мєнінде, аќын «кењестік аѓысты» жатсынган жоќ. Оѓан «Ќызыл жалау» µлењі, «Тоќсанныњ тобы» атты µлењдер кує. Кењес дєуірін т‰сінгісі келді, біраќ социалистік реализмніњ таптыќ принциптерінен бойын аулак. ‰стады. Халќын бµле жармады, байы, кедейін бір-біріне жауластырмады. Ж. исі ќазаќ езгіде, тепкіде деп есептеді. Сондыќтан Кењес рємізі — Ќызыл жалау кедей шаруа ќазаќтікі ѓана емес, ол барша ќазаќтікі деп есептеді. Кењес жылдары Ж. екі єлењдер жи-наѓын жариялады. Алѓашќы 1922 ж. Ќазанда, екіншісі — Ташкенте басылып шыќты. Аќынныњ жєне бір пейіл ќойып, ыќыластана, беріле істеген ќызметі — педагогика саласы. Мектеп оќушыларына, м±ѓалімдерге арнап «Педаго-гика» (1922, 1923, «Бастауыш мектепте анатілін оќыту жені» (1925) ењбектерін жариялады. Ол елде сауатсыздыќты жою науќанына білек сыбанып араласты. Ж-тыњ «Сауатты бол!» оќулыѓы єлденеше рет ќайталанып басылды. Аќан сері, Базар жырау, Єбубєкір Диваев ту-ралы зерттеу ењбектер жазып, ауыз єдебиеті ‰лгілерін жалѓастырды. Ж. аударма саласына ‰лкен мєн берді. И. Гете, Г. Гейне, Єбу Фирас, А. В. Кольцов, М. Ю. Лермонтов, А. А. Фет, И. И. Дмитриев, И. П. Мятлов, А. А. Блок елењцерін, А. М. Горький, В. В. Иванов, Д. Н. Мамин-Си-биряк, т. б. єњгімелерін, ќазаќ тіліне аударды. Єдеб.: Ж. Аймауытов. Магжанныњ акындыгы ту-ралы. «Лениншіл жас » журналы, N 5, 1923; Ѓ. Тог-жанов. Ж‰сіпбектіњ сыны, Магжанныњ акындыгы туралы. Москеу, 1926; Ѓ. Тогжанов. «Єдебиет жоне сын мжелелері». Ќызылорда, 1929; М‰кан‰лы Со-бит. XXгасырдагы казак одебиеті. Іб&іім. ‡лтшыл-дык, баышылдыкдоуірі. А., 1932; Магжан Ж‰маба-евтыњ, Ахмет Байт‰рсыновтыњ жоне Ж‰сіпбек Аймауытовтын творчестволык м‰расын зерттеу жµніндегі комиссияныњ кортындысы. «Социалистік Крзакстан » газеті, 1988, N 298; Ш. Еіеукенов. Магжан. А., 1995.


Бөлім: Қазақ әдебиеті

Добавить комментарий